Waarom ik baal van onze moraal

Tot vrij kort geleden kon ik me prima inlaten met alle ellende van deze wereld. Want hoewel deze wereld nu nog in barensnood is, duurt het niet lang meer voordat God Zijn koninkrijk zal vestigen op deze aarde. In de tussentijd kunnen wij nu al fijn een voorproefje nemen door alvast wat elementen van dat hemelse koninkrijk gestalte te geven op aarde. Nu dat vertrouwen verdwenen is, zijn de wereldproblemen plotseling volledig ons eigen pakkie-an.

Ook met het idee dat menselijke moraal iets afspiegelt van een volmaakte werkelijkheid kan ik niet zoveel meer.  Toch heb steeds een moreel besef en voel ik me niet altijd lekker bij de toestand van deze wereld. Hoe kijk ik nu aan tegen al deze zaken? Ik neem u graag mee in een aantal van mijn gedachten.

Existentie, zin en moraal

Iedereen beleeft de wereld vanuit zijn eigen bewuste en gekleurde ervaring van de werkelijkheid. Het feit dat mensen emoties, gevoelens en waardeoordelen koppelen aan ervaringen en onze fysieke omgeving, maakt dat we kunnen spreken over geluk, lijden, genot, pijn, recht, onrecht, zin en onzin van ons bestaan. Ofwel: wij zijn existerende wezens, die ons individuele bestaan zin geven in interactie met onze leefomgeving.

Moraal komt niet zozeer tot stand vanuit de ratio en is dus niet rationeel of logisch van aard. Mijn morele besef is iets wat tot stand komt in de interactie met andere mensen of dieren en is emotioneel van aard. Recht, gerechtigheid en eerlijkheid zijn geen fundamentele wetten, maar veeleer gebaseerd op gevoelens die tot stand kunnen komen als ik kijk naar de wereld mij heen. Ik dien daarvoor mijn vermogen aan te wenden om mij in te leven in de gevoelens van andere subjecten, die zij mogelijk ervaren in bepaalde situaties. Daarnaast is een voorwaarde voor mijn persoonlijke moraal dat ik hen dezelfde gevoelens toewens die ikzelf als positief ervaar.

Dus zowel de processen waardoor mijn moraal tot stand komt, als de processen waardoor ik zin kan ervaren, vinden plaats binnen mijn menselijke individuele leefwereld. Die leefwereld komt tot stand door interactie met mijn (sociale)omgeving.

Mierenhoop

De mens heeft een unieke bezigheid ontwikkeld, namelijk de wereld om hem heen op systematische manier onderzoeken. Wat ik daarin steeds zie terugkomen, is dat er in de werkelijkheid allerlei trends en eigenschappen ontstaan op een hoger, verder uitgezoomd niveau, die op meer gedetailleerd niveau niet terug te vinden zijn (emergentie).

Nog vreemder is dat we onze eigen menselijke invloed binnen die natuurlijke wereld in kaart kunnen brengen. Wat ik dan zie is dat ook ikzelf een kleine schakel ben in veel grotere trends en patronen met nieuwe eigenschappen die ik op de schaal van mijn eigen leven niet terug kan vinden: uit de som van alle mensen ontstaan nieuwe sociale en maatschappelijke patronen met nieuwe eigenschappen, die een groot effect hebben op onze natuurlijke omgeving en omgekeerd.

Soms voel ik me dan ook een mier in een enorme krioelende mierenhoop. Een mier met de bijzondere eigenschap dat ik existeer en een moraal heb die tot stand komt op de schaal van mijn eigen beperkte leefwereldje: een heel klein stukje van de enorme mierenhoop. Tegelijk kan ik mij een beeld vormen van de totale mierenhoop en alles wat daarin gebeurt.

Tragisch conflict

Het schaalverschil tussen enerzijds het niveau waarop wij existeren en communiceren en anderzijds de schaal waarop globale problemen zich manifesteren, is denk ik één van de grootste oorzaken van de impasse waar we als mensheid in terecht zijn gekomen: De trends die zich op hoger niveau (landen, wereld) afspelen hebben invloed op het leven van individuen. Maar andersom is mijn invloed op die grote trends zeer beperkt.

Nu is het helaas het geval dat wij als mensheid allerlei globale ontwikkelingen in gang hebben gezet, met positieve gevolgen voor ons op korte (tijds)afstand, maar met negatieve gevolgen en lagere efficiëntie over grote (tijds)afstand. Een paar voorbeelden van negatieve trends voor de mensheid als geheel: de wereldbevolkingsgroei (nog meer overdruk op het hele systeem), degradatie van landbouwgrond, schaarser worden van natuurlijke hulpbronnen, teruglopen van de biodiversiteit, vervuiling, stijging van de wereldgemiddelde temperatuur, enz. Vast geen onbekend riedeltje meer voor de meesten.

In de ideaalsituatie zou datgene wat positief is op een kleine schaal, ook positieve effecten hebben op grotere schaal en zouden negatieve effecten op grote schaal ook direct corresponderen negatieve effecten op kleine schaal. Helaas lijken dergelijke situaties eerder uitzonderingen dan regels te zijn.

Ethiek

Ik ellendig mens, wie zal mij verlossen uit deze impasse des doods? Ik dank de mensheid dat zij met het wondermiddel van de ethiek en wetgeving op de proppen is gekomen. Ethiek is een stuk gereedschap waarmee we onze morele gevoelens binnen onze beperkte leefwereld vertalen in meer algemene regels. Deze regels passen we vervolgens toe op allerlei situaties. Handelen in overeenstemming met deze regels noemen we goed, en wat in tegenspraak met deze regels is noemen we slecht. Veel ethische regels zijn inmiddels vertaald in wetten en regels, gehandhaafd door de staat. Maar helaas blijft het nogal een arbitrair gebeuren: het veralgemeniseren en rationaliseren van iets dat gebaseerd is op gevoelens die tot stand komen in de relatie tussen verschillende subjecten. Wat volgens het ene ethische model goed is, kan volgens het andere ethisch model juist slecht zijn.

Een voorbeeldje van een ethisch dilemma dat mij nogal bezighoudt, is tot hoever onze empathie zou moeten reiken. Om wie we wel geven en wie niet, is namelijk nog niet zo eenvoudig. De grenzen die ik trek, komen volgens mij nogal irrationeel tot stand. Dat ik geef om mijn familie en vrienden en bereid ben om me voor hen in te zetten, lijkt me vanzelfsprekend. Ik heb veel met hen te maken, dus merk ook direct het wederkerig effect van mijn handeling. Maar ik kan geen bevredigend antwoord formuleren op de vraag of lijden buiten mijn persoonlijke leefwereld om erg is of niet: is het bijvoorbeeld erg als er buitenaardse wezens bestaan die verschrikkelijk lijden? En is het lijden van zo’n mogelijk bestaand buitenaards wezen minder erg dan het lijden van anonieme kindjes op deze wereld die de hongerdood sterven?

Het verschil is misschien dat ik in theorie de situatie van het hongerige kindje zou kunnen verbeteren, maar die van het buitenaards wezen niet. Maar nog steeds voel ik me ook niet persoonlijk verantwoordelijk voor het leed van het hongerige kindje. En zolang ik mij maar niet inleef in de leefwereld van zo’n kindje, kan het lijden van het arme kindje mijn geluk ook niet negatief beïnvloeden, zolang ikzelf maar genoeg te eten heb. Pas zodra ik gewicht toe ga kennen aan het lijden van het kindje en mij inleef in de situatie, ontstaat de wil om mijn handelen aan te passen: het kindje maakt dan plotseling wel deel uit van mijn persoonlijke leefwereld.

Andere tools?

Aangezien ik overtuigd ben dat het leven alleen zin heeft voor zolang het leven duurt (ook tijdens een eventuele eeuwigheid 😉 ), zou ik er niet zo’n probleem mee hebben als dat menselijk leven ooit ophoudt te bestaan. Maar aangezien de weg daarnaartoe ongetwijfeld tergend langzaam en vol schrijnend leed zal zijn, lijkt het me in alle gevallen beter om ons in te zetten om het hier zo lang mogelijk zo prettig mogelijk te houden. In het ideaal weten we de situatie zelfs in een positieve richting om te buigen.

euthanasie, agent 327
De negendoder (Martin Lodewijk: Agent 327 – De wet van alles) weet de oplossing wel

Misschien kunnen we ons collectief bewustzijn wel vergroten: als we een groter ‘hart’ krijgen en ons met meer empathie verhouden tot het menselijk lief en leed en de toestand van moeder aarde, zou dat kunnen aanzetten om meer voor het algemeen belang te handelen: de mensheid als soort universeel lichaam van Christus, waarbij alle leden lijden als één lid lijdt en alle leden feesten als één lid gered wordt. De media, charismatische en visionaire persoonlijkheden kunnen hierin wellicht een belangrijke rol spelen. Mensen denken immers in verhalen en vertellen die graag door. Als de verhalen over handelen in het belang van de wereldgemeenschap populairder worden, zou er misschien een nieuwe sociale norm kunnen ontstaan wat betreft onze levensstijl.

Daarnaast werken ‘afgoden’ soms vrij aardig: We onderwerpen ons aan een zelfgecreëerd systeem dat ons dwingt om op een zekere wijze te handelen. Het perkt onze vrijheid in of dwingt ons tot een nieuwe levenswijze. Het economisch systeem en bijvoorbeeld de wetgeving zou je ook hieronder kunnen scharen. Maar helaas blijkt de economie door alle externe effecten een gebrekkig middel om ons tot duurzaam handelen aan te zetten. En ook elke regeringsvorm blijkt gebrekkig.

Nieuwe technologieën die ‘viral’ gaan kunnen onze levensstijl ook ingrijpend wijzigen. Niemand heeft bewust gekozen voor de komst van de auto, mobiele telefonie en internet en toch zijn ze inmiddels onmisbaar geworden. Helaas weten we van tevoren nooit of een technologische ontwikkeling met dergelijke virale of afgodische eigenschappen een positieve uitwerking heeft op lange termijn door onbekende secundaire en tertaire effecten. Maar vooral bij de introductie van nieuwe technieken kunnen we denk ik wel belangrijke keuzes maken. Ondanks alle keerzijdes, hoop ik dat technologische ontwikkelingen het wellicht mede mogelijk gaan maken om de aarde leefbaar te houden.

En als laatste wil ik noemen: het creëren van win-winsituaties. In veel gevallen blijkt het mogelijk om met een slimme aanpak op meerdere vlakken tegelijk winst te boeken. Het herstellen van ecologisch uitgeputte gronden is een mooi voorbeeld hiervan, waar de VPRO laatst weer opnieuw aandacht aan heeft besteed. Maar ook valt te denken aan het economisch rendabel worden van hernieuwbare energiebronnen. Een ander voorbeeld is dat het schaarser worden van grondstoffen tot gevolg heeft dat recyclen economisch steeds rendabeler wordt.

Concluderend

Emoties, ervaringen en gevoelens zijn de dingen die het leven kleur geven. Zonder emoties en gevoel zouden we niet kunnen spreken over geluk, zin ervaren en moraliteit. Tegelijk lijken emoties, ervaringen, gevoelens en de schaal waarop onze communicatie plaatsvindt een globale impasse te veroorzaken, omdat onze (deels) op emoties gebaseerde keuzes op wereldschaal gevolgen hebben die vaak negatief zijn.

Het zou handig zijn als God ons een handje komt helpen, maar voorlopig lijkt Hij niet zoveel haast te maken om Zijn aardse troon te bestijgen. Of we als mensheid in staat zijn om op tijd op grote schaal de negatieve effecten van ons handelen om te buigen in positieve effecten, is voorlopig nog onduidelijk. Zo niet, dan zal moeder natuur ons wel een handje helpen om een einde te maken aan onze onhoudbare leefwijze. Maar tot die tijd blijf ik naïef overtuigd in mijn denken en handelen dat het anders zal lopen.

Advertenties

34 thoughts on “Waarom ik baal van onze moraal”

  1. @gansanders
    Mooi artikel, thanks!

    Maar tot die tijd blijf ik naïef overtuigd in mijn denken en handelen dat het anders zal lopen…

    Toch zie ik ergens een regenboogje…😳😎😉

  2. @GansAnders

    Zeer aardig stuk om te lezen. Goed ook. Maar wat die natuur betreft zitten we te vast aan olie of beter gezegd geld. Er gaan complot theorieën rond dat shell ideeën voor schonere bronnen en ideeen heeft opgekocht om ze te verdonkeremanen. Nu wat ik dat niet zeker, maar ik denk wel dat we pas ophouden met olie als het op is. De natuur zoals wij die kennen gaat naar de klote. Maar uiteindelijk is de natuur vele male sterker en verzint ze er wel weer wat op zodra ze genezen is van de kanker dat wij mensheid noemen.

    @dsdre

    Dan moet je al helemaal niet naar Nehemia gaan. Dan al helemaal erg als Bert de Haan gaat preken. De inhoud van 1 dienst in de lengte van 3. met een informatie waarde van…. Laten we het zo stellen dat het voor de juiste persoon aardig wat emotie waarde aan zit.

  3. @derk
    Uiteraard heeft vrijwel iedereen een belang bij de olie-industrie en is olie leidend in menig internationaal conflict. Maar dat de mensheid binnen afzienbare tijd aan de olieverslaving ten onder gaat en we het complete ecosysteem onleefbaar maken voor onszelf, lijkt me nogal onwaarschijnlijk. Eerlijk gezegd vind ik dat ook een veel te makkelijke manier om ernaar te kijken. Ik hoor ook al heel veel tegengeluiden. Veel mensen geven stiekem toch wel om deze aarde. Het zou me trouwens niet verbazen als china het in deze dingen veel beter gaat doen dan het westen. Hun politieke systeem leent zich beter voor een langetermijn visie.

    En over economie en geld kunnen we Brams hulp beter inroepen, denk ik 😉

  4. @GansAnders

    Afzienbare tijd of niet. De milieu quota’s worden bijna nooit gered. En dan gaat het om bijvoorbeeld dat in 2020 een paar procent op groene stroom zou moeten lopen. (en al die energie maatschapijen maken ons wijs dat er groene energie bij de vleet is.) En tevens dat een jonge Hollandse knul (volgens mij nog student) met oplossingen komt voor de plastic soep stelt mij weinig hoopvol. De mens als groep/wereld bevolking is nog onwilliger en dommer als kaketoe stront. Zeker als God niet bestaat is de mens voor de wereld wat ebola voor de mens is. Maar ook dat is relatief. Ik bedoel wat kan een zwevend stuk steen milieu/natuur nou interesseren?

  5. @Derk
    Ik merk ook dat ik regelmatig neig naar pessimisme/cynisme (realisme). Maar waar ik vooral benieuwd naar ben bij jou is hoe sta je in het leven als je er vanuit gaat dat binnen afzienbare tijd alles toch kapot gaat. Waar haal je dan je motivatie vandaan?

  6. Als we allemaal nu eens op onze eigen vierkante meter beginnen?! Daartoe aangevuurd door de Geest die in ons leeft. Hoeven we ook geen tijd meer verspillen aan wijzen naar hullie en sullie!

  7. @GansAnders

    Je zou me dan als vrij mat kunnen omschrijven, maar dat zouden de medicijnen ook wel kunnen zijn. Maar goed, sinds die medicijnen ben ik een stuk minder destructief. Ik kan je zeggen dat ik het leven redelijk zinloos vind. Ik geniet redelijk van de natuur en zo.

    Als kind was ik eigenlijk al zo. (Daar hielp een verknipte christelijke opvoeding dan ook wel bij.) Ik ging er vanuit dat als ik volwassen zou zijn het allemaal wel zou begrijpen. Als adolocent kwam ik er achter dat de volwassene, en dan met name mijn ouders, totaal geen verantwoording kunnen nemen of uitleg kunnen geven voor hun keuzes. Iets wat mij als kind is opgelegd.

  8. In de ideaalsituatie zou datgene wat positief is op een kleine schaal, ook positieve effecten hebben op grotere schaal en zouden negatieve effecten op grote schaal ook direct corresponderen met negatieve effecten op kleine schaal.

    Ik ben vóór! 🙂


    Een voorbeeldje van een ethisch dilemma dat mij nogal bezighoudt, is tot hoever onze empathie zou moeten reiken.

    Herkenbaar. Als ik, naast een heleboel positieve zaken, ook een paar twijfelpunten m.b.t. mijn ontkering zou moeten noemen, dan staat dit dilemma zeker bovenaan dat lijstje. En ik heb er vooralsnog ook echt geen antwoord op.

    Ik ben niet zo goed (lees= best wel slecht) in het maken en vooral consequent opvolgen van keuzes. Vandaar dat er een paar zaken zijn waarvan ik blij ben dat ze gewoon voor me besloten worden. Zo hoef ik er bijvoorbeeld nooit over na te denken om ’s ochtends wel of niet naar mijn werk te gaan. En al kom ik na bijna twintig jaar nog steeds elke ochtend standaard 3 minuten te laat – ik ben er toch, elke dag, zonder daar steeds opnieuw een keuze in te hoeven maken.

    Datzelfde idee had ik als christen ook een beetje met het begrip ‘naastenliefde’. Natuurlijk doe je dat met je hart, maar het is als christen ook min of meer een soort van conceptueel vastgelegd ofzo. Als mens word je geroepen om ‘om te zien naar weduwen en wezen’. Zowel via eenvoudige regels (heb je naaste lief) als via een zekere morele druk (“want alzo lief had God de wereld”). Ok, en dan moet je maar zien of jouw naastenliefde het beste tot uiting komt op jouw eigen Hollandse vierkante meter is of dat je gaat helpen in een oorlogsgebied ergens in Verweggistan, maar in elk geval… God wil dat we zijn handen en voeten zijn. Punt.

    Maar ja…. nu is die coördinatie van boven er opeens niet meer, en is er niet meer de illusie van een hemels draaiboek waarin vermeld staat waar God me morgen om half negen wil hebben. Maar tegelijkertijd heb ik ook geen excuus meer om me achter God te verschuilen bij het wegrennen voor mijn morele verantwoordelijkheden. Eh.. wacht even… wie bepaalt nu eigenlijk nog wat mijn morele verantwoordelijkheden zijn?


    Soms is het helemaal niet erg als Iemand je gewoon even zegt wat er van je verwacht wordt. 🙂

  9. @gansanders
    Hoe je in dit verband de werking van emergentie beschrijft vind ik eigenlijk best nog wel een eye-opener. Eigenlijk best frustrerend dat we wel in staat zijn om collectief uit te zoomen (“jongens, we gaan op deze manier naar de ….. met z’n allen”), maar dit blijkbaar geen effect meer heeft als we terug ingezoomd zijn en weer op de reet in onze eigen welvaart zitten.

  10. @Gans

    Mijn punt is dat de mens niet onder conflict uit komt. Het belang van het ene land is het nadeel van het andere. Of het voordeel van het probleem is te groot om er wat aan te doen zoals bijvoorbeeld de grootste vervuilers het het Kyoto-protocol niet ondertekenden.

    Tevens hebben mensen conflict nodig om verder te komen. De mens kan niet zonder. Zo houden ze elkaar aan de praat en scherp. Kijk maar wat de tweede wereld oorlog heeft doen beseffen en kijk wat er gebeurt nu de herinneringen er aan met de generaties aan het vervagen zijn.

    We hebben allemaal een hekel aan de IS (en terecht). In de tussentijd is dit voor dovemansoren: http://www.mo.be/analyse/de-sjiitische-staat-van-irak Want het is de IS die ons het meest bedreigend doet voorkomen (en waarschijnlijk ook is).

    Maar ook in het klein heb ik vaak gezien dat mensen graag goed willen worden gevonden over elkaars rug. Al die dingen die in de bijbel staan over laster, roddel, huichelen zijn naast wetten ook constateringen van de menselijke aard. Vanuit het goed/slecht oogpunt van menselijke visie komt het sowieso nooit meer goed als het dan al ooit goed is geweest. Vanuit het ‘zijn’ kan je je beste beentje voort zetten en jezelf kennen en vanuit dat iets positiefs voortbrengen. Tenminste, wat jij dan positief vind.

  11. @Derk

    Tevens hebben mensen conflict nodig om verder te komen. De mens kan niet zonder.
    (…)
    Vanuit het goed/slecht oogpunt van menselijke visie komt het sowieso nooit meer goed als het dan al ooit goed is geweest

    Twee conclusies die ik helaas deel. Tenminste, als je afgaat op de natuurlijke wetten die nu gelden. Maar misschien dat een beetje evolutionaire ontwikkeling ooit nog wat verlichting zal brengen. Of komt er pas verlichting als de hele boel een keertje ontploft?

    Ik deel overigens ook je conclusie die er nog achteraan komt. Dat we uitzoomen en vervolgens alleen maar ellende ontdekken, betekent ook dat we weer kunnen inzoomen en – zoals @Ettje terecht stelt – op onze vierkante meter er het beste van kunnen maken. Met of zonder Geest.

  12. Met dat laatste bedoel ik overigens niet de kop in het zand steken, maar meer als uitgangspunt dat je ook te midden van ellende ‘iets positiefs kunt voortbrengen’ zonder de hele wereld op je schouders te hoeven nemen.

  13. @Bokkepoot

    Ik heb mij altijd afgevraagd wat ik kan doen op mijn vierkante meter. Wat goed is en zinvol is voor mij heel moeilijk te achterhalen.

    Bijvoorbeeld, wat een mooie tijd leken die jaren zestig, maar achteraf wat een mooie start het is geweest voor verloedering van cultuur, maatschappij en zeker het onderwijs is geweest. Over onderwijs gesproken wat een getikte kinderlokster was die Maria Montessori wel niet.

    Maar wat ik doe? Ik scheid mijn afval en ik heb respect voor dieren etc. Maar het lukt mij niet om mijn zijn en bijdrage te neutraliseren tot onschadelijk.

    Zucht… Ik ga maar weer verder in mijn boek: http://www.librisliteratuurprijs.nl/2009/verhulst

  14. @Gans

    Tot nu toe is er weinig gereageerd op jouw en de meest relevante topic van Dwaze schare. God(je) verdedigen en aanvallen hebben we onze mond over vol. Maar als het gaat om de menselijke aanwezigheid en bijdrage hier op aarde wordt het al een stuk lastiger. Want dan komen we tot de conclusie dat God, religie etc. Niks bijdraagt. Ook de christenen en dat geloof voegt niets toe aan een aangenamere wereld. Kijk nou bijvoorbeeld naar de anders denkenden vervolging van ISIS. Christenen hoor je voornamelijk over christenen want dat is het eigen hachje. Dat zijn de broeders. Ons hachje, dat is belangrijk en daar komen wij als ziektekiem van de natuur niet onderuit. Kan Jezus wel sterven aan het kruis en een miljoen miljard mensen vervult zijn van de Geest het maakt geen verschil. Tenminste al je uitzoomt is dat de schrikbarende conclusie.

  15. @Derk; Hoe hoger je de lat legt, voor jezelf en voor anderen, hoe sneller je er onderdoor gaat!

  16. @Ettje

    Mee eens. Daar heb ik het in feite over. Het onvermogen van de mens om fatsoenlijk met de wereld om te gaan. (dat is al een te hoge hoogte) Als je daar de christelijke waarde en beloftes (van de werking van de geest) tegenover zet, mogen we best cynisch worden. Waarom niet. Tevens is het zeldzaam dat christenen buiten hun kring (mensen die het christelijk denken niet eigen willen maken) de vierkante meters mooier kunnen maken. Sterker nog, ze beseffen dat je de lat idd niet hoog moet leggen, anders dan de mond belijd.

  17. Mooi stuk. Interessant om te lezen hoe jij tegen deze materie aankijkt. Ik vind er in ieder geval veel herkenning in.

    De eerste vraag die ik echter heb gaat over de titel. Uit het stuk blijkt namelijk wat mij betreft niet dat je baalt van de moraal. Je baalt dat moraal ingewikkelder is geworden en niet meer zo eenduidig is als vroeger, je baalt meer van onrecht omdat het niet rechtgezet zal worden door god, maar ik lees nergens dat je baalt van de moraal zelf. Of heb ik het nu verkeerd gelezen en vooral mijn eigen ideeën erin gelezen?

    De trends die zich op hoger niveau (landen, wereld) afspelen hebben invloed op het leven van individuen. Maar andersom is mijn invloed op die grote trends zeer beperkt.

    Mooi geformuleerd en ik kan even niet anders dan dit zien als een hermeneutisch probleem. Ook bij teksten wordt de interpretatie van een passage bepaald door de context van het geheel, maar bestaat het geheel tegelijkertijd weer uit alle verschillende passages.

    Nu is het helaas het geval dat wij als mensheid allerlei globale ontwikkelingen in gang hebben gezet, met positieve gevolgen voor ons op korte (tijds)afstand, maar met negatieve gevolgen en lagere efficiëntie over grote (tijds)afstand. Een paar voorbeelden van negatieve trends voor de mensheid als geheel: de wereldbevolkingsgroei (nog meer overdruk op het hele systeem), degradatie van landbouwgrond, schaarser worden van natuurlijke hulpbronnen, teruglopen van de biodiversiteit, vervuiling, stijging van de wereldgemiddelde temperatuur, enz. Vast geen onbekend riedeltje meer voor de meesten.

    Toch zijn er wel een paar kanttekeningen bij te plaatsen. Ik zie niet zo goed wat het probleem is van meer mensen an sich. Sinds Thomas Malthus moeten we sowieso voorzichtiger zijn met dit soort redenaties lijkt mij. Aan het einde merk je zelf ook al op dat door het schaarser worden van natuurlijke hulpbronnen het ook rendabeler wordt om te recyclen of om alternatieven te vinden voor de meest schaarse (en dus dure) hulpbronnen. Verder heeft Bas Haring met plastic panda’s de interessante vraag gesteld wat er eigenlijk het probleem is met een verminderde biodiversiteit, is het bijvoorbeeld echt beter dat er weinig exemplaren zijn van heel veel soorten dan heel veel exemplaren van weinig soorten? Alleen de opwarming van de aarde lijkt mij ook echt wel problematisch. Maar tegelijkertijd is die 2 graden een veel kleinere stijging dan in het verleden wel voor is gekomen, zie bijvoorbeeld de ijstijden. Dus ja, ook dat valt binnen normale grenzen, het grootste probleem is dat mensen er last van gaan krijgen, en dan vooral mensen van latere generaties of op andere plaatsen op de aarde die hier weinig aan bijgedragen hebben.

    In de ideaalsituatie zou datgene wat positief is op een kleine schaal, ook positieve effecten hebben op grotere schaal en zouden negatieve effecten op grote schaal ook direct corresponderen negatieve effecten op kleine schaal. Helaas lijken dergelijke situaties eerder uitzonderingen dan regels te zijn.

    Goede analyse. Overheden zijn juist vanwege deze reden veel bezig met prikkels (incentives). In theorie is bijvoorbeeld het Emmission Trading System van CO2-uitstootrechten heel efficiënt. In de praktijk werkt het nog niet zo goed, vooral omdat door de crisis de vraag naar uitstoot lager uitvalt dan gedacht en de prijs dus ook zo laag is dat nog niemand er last van heeft.

    Veel ethische regels zijn inmiddels vertaald in wetten en regels, gehandhaafd door de staat. Maar helaas blijft het nogal een arbitrair gebeuren: het veralgemeniseren en rationaliseren van iets dat gebaseerd is op gevoelens die tot stand komen in de relatie tussen verschillende subjecten. Wat volgens het ene ethische model goed is, kan volgens het andere ethisch model juist slecht zijn.

    Waarom is dat een probleem? Ik weet eigenlijk niet zo goed waarom dat “helaas” is. Consistentie mag dan esthetisch aantrekkelijk zijn. Ik zie eigenlijk ook wel voordelen aan pluralisme, het stelt ons in staat om te “stemmen met de voeten”. Mensen trekken vanzelf van slechter systemen naar betere systemen, waarnaar er druk ontstaat op de slechtere systemen om aan te passen. De muur stond er bijvoorbeeld niet om de mensen van West-Berlijn te verhinderen naar het oosten te gaan.

    Een voorbeeldje van een ethisch dilemma dat mij nogal bezighoudt, is tot hoever onze empathie zou moeten reiken.

    Daar heb je inderdaad een van de grotere problemen van de ethische theorieën te pakken. Wie tellen er mee in de nutsfuncties of mogen meedoen met het sociaal contract? Ik denk dat een aantal zaken van belang zijn:
    -objectieve criteria zijn eigenlijk altijd problematisch.
    -Peter Singer beschrijft de morele ontwikkeling als “expanding circle”, waarbij steeds meer mensen onder die empathie vallen. Tot op het moment dat we het idee van universele mensenrechten hebben bedacht en misschien zullen dieren daar in de toekomst ook nog wel onder gaan vallen.
    -Richard Rorty is iets pessimistischer en ziet het vergroten van die cirkel wel als morele vooruitgang, maar gelooft dat universele mensenrechten eigenlijk al te ver gaan. Hij komt met een “etnocentrische” middenweg. Bij eerste lezing stond me dat best wel tegen, maar ja, in de praktijk zien we ook dat een omgekomen westerling ons meer doet dan een omgekomen moslim. Er is ook meer aandacht voor christenen die worden aangevallen door moslims dan andersom. Rorty heeft dus in ieder geval praktisch gezien wel gelijk. Bovendien is onze moraal ook niet een wereldwijde moraal, maar een westerse moraal, ook dat is iets waar de praktijk nog weerbarstiger is dan de theorie.

    Mensen denken immers in verhalen en vertellen die graag door. Als de verhalen over handelen in het belang van de wereldgemeenschap populairder worden, zou er misschien een nieuwe sociale norm kunnen ontstaan wat betreft onze levensstijl.

    Helemaal mee eens, het belang van verhalen kan moeilijk overschat worden.

    Maar helaas blijkt de economie door alle externe effecten een gebrekkig middel om ons tot duurzaam handelen aan te zetten.

    Externe effecten zijn dan ook een van de belangrijkste legitimaties voor overheidsingrijpen. Dat is ook niet perfect, maar goed, in theorie kunnen we dat netjes beprijzen 😉

  18. @bramvandijk
    Dank je voor al je commentaar. Vooral op het gebied van de opmerkingen die je maakt vanuit filosofie en ethiek.

    Toch ben ik wel echt een stukje pessimistischer over de toestand waar de mensheid zich op dit moment in begeeft.

    Ik zie niet zo goed wat het probleem is van meer mensen an sich.

    Heb ik ook geen probleem mee, maar ik zie het wel als een gigantisch probleem dat we met teveel mensen op deze planeet zijn om op langere termijn aan onze gemiddelde levensstandaard te kunnen voldoen: het systeem is compleet uit evenwicht.

    Verder heeft Bas Haring met plastic panda’s de interessante vraag gesteld wat er eigenlijk het probleem is met een verminderde biodiversiteit, is het bijvoorbeeld echt beter dat er weinig exemplaren zijn van heel veel soorten dan heel veel exemplaren van weinig soorten?

    Ik vind het geniaal van Bas Haring dat hij mijns inziens overtuigend aantoont dat intrinsieke waarde niet bestaat, maar alleen mensen die ergens waarde aan toekennen. Dat is bij de ijsbeer duidelijk het geval. Maar waar hij veel te makkelijk overheen gaat, is dat er helaas wel wat meer aan de hand is dan het verlies van een diersoortje hier en daar. Het gaat om de 6e massa-extinctie in de geschiedenis van de evolutie, maar nu grotendeels onder menselijke invloed http://www.npowetenschap.nl/nieuws/artikelen/2011/maart/Zesde-massale-uitsterving-nabij.html We weten niet precies wanneer complexe ecosystemen ernstig verstoord worden/ uit evenwicht raken. Maar alles wijst erop dat de natuur op veel plekken niet in staat is om de snelheid waarmee het nu gaat op te vangen. Er zijn al diverse voorbeelden waar het mis is gegaan. Uit mijn hoofd is het Victoriameer een aardig voorbeeld. We zijn als mensen op allerlei gebieden zeer afhankelijk van een functionerend ecosysteem (voedsel, klimaat, landschap, zuivering water).

    Maar tegelijkertijd is die 2 graden een veel kleinere stijging dan in het verleden wel voor is gekomen, zie bijvoorbeeld de ijstijden.

    Dat is een totaal onvergelijkbare situatie met wat er nu aan de hand is op de wereld. Ik ben geen klimaatexpert, maar heb er wel het nodige over gelezen. Een paar opmerkingen
    -Toen waren er geen of heel weinig mensen (afhankelijk van welke ijstijd en hoe je het menselijk organisme afbakent). Door de huidige bevolkingsdruk is er veel minder ruimte meer om te migreren/ons aan te passen.
    – De enorme snelheid waarin de opwarming zich voltrekt is ongekend (evolutionair en geologisch gezien).
    – Met de huidige vooruitzichten en getroffen maatregelen is een gemiddelde opwarming van 4 graden of hoger een realistischer scenario. Klinkt niet zoveel, maar is waarschijnlijk desastreus voor ecosystemen. Veel plekken op aarde worden simpelweg onleefbaar.

    In theorie is bijvoorbeeld het Emmission Trading System van CO2-uitstootrechten heel efficiënt.

    Geloof ik ook. Moet de prijs alleen wel minimaal vertienvoudigd worden en wereldwijd ingevoerd worden in plaats van alleen in Europa. Europa stoot ‘maar’ 11% van het wereldwijde totaal uit. Maar dat is politiek gezien bijna onmogelijk.

    Ik zie eigenlijk ook wel voordelen aan pluralisme

    Ik ook. Vooral voor conflicten binnen een samenleving. Zoals recent de homo-emancipatie. Alleen ik denk dat de veel grote hedendaagse uitdagingen van de mensheid zich niet lenen voor een pluralistische dialoog. Maar een alternatief zie ik ook niet echt. Een ecodictator 😉 ?

    maar ja, in de praktijk zien we ook dat een omgekomen westerling ons meer doet dan een omgekomen moslim.

    Ik ben er ook van overtuigd dat de hoogstaande menselijke moraal (zoals verwoord in de universele rechten van de mens) niet veel meer zijn dan een pleisterlaagje over ‘het beest’ in ons. Als ons eigen welzijn of dat van onze groep in het nauw komt, dan nemen we die universele rechten plotseling niet zo nauw meer. En dat is precies de situatie waarvan ik verwacht dat hij zich de komende eeuw steeds vaker voor zal gaan doen.

    in theorie kunnen we dat netjes beprijzen 😉

    Met nadruk op theorie. De nederlandse organisatie Urgenda en vele laten zien dat het technisch en economisch haalbaar is om het tij te keren. Maar sociaal en politiek gezien ben ik behoorlijk skeptisch.

    Dat brengt mij in een spagaat: ergens is het een ‘plicht’ om hoopvol en optimistisch in het leven te staan en verwacht iedereen van mij een bepaalde morele standaard. Ook is de enige manier waarop er wat gaat veranderen als zoveel mogelijk mensen daaraan bijdragen.

    Maar als ik realistisch ben denk ik dat het de komende eeuw heel wat minder gezellig gaat worden op deze wereld en zinkt de moed me een beetje in de schoenen. En eerlijk gezegd is dat zeer regelmatig een behoorlijke existentiële worsteling: sinds het verliezen van mijn geloof is de basis van mijn vertrouwen en hoop voor het leven me een beetje ontnomen. Soms lukt het me een tijdje om er beter mee om te gaan, maar regelmatig stemt het me behoorlijk somber.

    Daarom baal ik van de menselijke moraal: in theorie kunnen we onze problemen grotendeels oplossen, in de praktijk lijkt dat vrijwel onmogelijk vanwege onze sociale morele en bestuurskundige vermogens.

  19. @mafchauffeur

    Ach die hele free will defense, ik geloof er niet zoveel meer van en ik zal uitleggen waarom. Heeft ook met dat schaalverschil te maken tussen de structuren waar de mens deel vanuit maakt vs zijn eigen exixtentie.

    Uit een recensie ven Taede Smedes over Mark Slors over vrije wil:

    Er zijn twee voorwaarden voor een vrije wil, zo stelt Slors in het begin van het boek. Allereerst : “als we van een handeling willen zeggen dat die uit vrije wil is gedaan, dan moet het om één van meerdere mogelijke handelingen gaan. Er moet sprake zijn van opties waaruit gekozen kan worden” (23). (…) De tweede voorwaarde is dat een keuze ook echt mijn keuze moet zijn, wil mijn handeling vrij zijn: “Handelingen zijn echt van mij als ik er de bron van ben, als ik ze kan uitleggen en rechtvaardigen, als ik me ermee kan identificeren”

    http://tasmedes.wordpress.com/2012/11/22/marc-slors-over-vrije-wil-bewustzijn-en-hersenwetenschappen-boekbespreking/

    Volgens mij kon Rutten zich wel aardig vinden in deze definitie (meen ik gelezen te hebben). En ik ook, maar ik zie dan wel een probleem voor de free will defense, want de definitie van vrije wil in het citaat is conditioneel: niet altijd geldig.

    Er zijn genoeg mensen of situaties waarin niet aan deze twee voorwaarden wordt voldaan: situaties waarin vrije wil niet bestaat. Ik denk bijvoorbeeld aan iemand die een marteling moet ondergaan. Of iemand die in bittere armoede geboren is en niets anders kan doen dan het noodzakelijke om te overleven. Of aan iemand onder dwang staat vanuit hoger gezag en voor een onmogelijke keuze wordt gesteld: of je eigen kop eraf, of je doet wat je wordt opgedragen en je onderdrukt de minderheid/uitschot.

    Zo denk ik bijvoorbeeld ook (deels) over wat er gebeurd bij IS: Sommige mensen maken bewust een keuze om onderdeel van dat verschrikkelijke regime te worden. Maar vaak genoeg speelt indoctrinatie een dusdanig grote rol dat mensen denk ik een stuk vrijheid ontnomen wordt, zonder dat ze daar zelf direct bezwaar tegen tonen (denk ook aan kindsoldaten). Hoeft er niet minder hard tegen opgetreden te worden, maar het wordt wel wat minder duidelijk wat precies recht en wat onrecht is. En daaruit volgt ook dat wij als samenleving verantwoordelijk om islamitische jongeren uit de handen van IS ronselaars te houden, als we willen voorkomen dat IS meer aanhang krijgt vanuit NL.

    Ik geloof er steeds meer in dat vrije wil voor een groot deel afhankelijk is van je omgeving: wij beïnvloeden elkaars keuzes altijd. Meestal werkt dat enorm verrijkend, maar niet als het de eigenheid van de ander duidelijk schaadt, of mensen op een negatieve manier verandert (tot IS een strijder maakt).

    samengeval
    De juiste voorwaarden creëren voor vrije keuzes zie ik dus meer als een gemeenschapsverantwoordelijkheid en dat kan dus ook verkeerd gaan. In alle situaties blijven wij altijd ons individuele bewustzijn/existentie hebben: De wil van een structuur/gemeenschap kan dus een individu onderdrukken. Als God iedereen lief zou hebben, dan zie ik hier een onmogelijkheid: God staat het toe dat een individu zijn vrijheid ontnomen wordt en verschrikkelijk lijden moet dragen, waar hij/zij zelf geen enkele invloed op heeft. Dat kan mijns inziens onmogelijk samengaan.

  20. Andere optie: God is toch niet zo aardig (en de hypercalvinisten hebben gelijk 😉 ) Rom:

    14 Jakob heb Ik liefgehad, en Ezau heb Ik gehaat.

    18 Zo ontfermt Hij Zich dan, diens Hij wil, en verhardt, dien Hij wil.

    21 Of heeft de pottenbakker geen macht over het leem, om uit denzelfden klomp te maken, het ene vat ter ere, en het andere ter onere?

    22 En of God, willende Zijn toorn bewijzen, en Zijn macht bekend maken, met vele lankmoedigheid verdragen heeft de vaten des toorns, tot het verderf toebereid;

    En gaat na dit verhaaltje lekker slapen 😀

  21. @gansanders:

    Als God iedereen lief zou hebben, dan zie ik hier een onmogelijkheid: God staat het toe dat een individu zijn vrijheid ontnomen wordt en verschrikkelijk lijden moet dragen, waar hij/zij zelf geen enkele invloed op heeft. Dat kan mijns inziens onmogelijk samengaan.

    Tsja, of dat samen kan gaan zal afhangen van wat je over god voor waar houdt. Een niet-almachtige god kan daar wel mee samen gaan. Misschien is dat een weg die wel meer voor de hand ligt dan de van oudsher gekozen oplossingen. Iemand als Moltmann kiest meer voor die weg, b.v. in zijn boek The Crucified God.

    Ik vind dat persoonlijk een een oplossingsrichting die meer recht doet aan de menselijke ervaring. De andere optie komt er volgens mij altijd op neer te stellen dat god zo ongelofelijk veel wijzer is dan wij, dat we maar moeten geloven dat er wel een plan achter zit wat dat lijden zou kunnen rechtvaardigen. Mensen die dat geloven, komen dicht in de buurt van wat Karl Marx ‘opium voor het volk’ zou noemen. Dat is voor mij altijd reden geweest om sceptisch te zijn over zo’n benadering.

  22. @wilfred

    Dat is inderdaad een richting waar ik meer in zie. Meer als in ‘Dagsluiting’ van Gerard Reve en meer zoals in de procestheologie. God is iets begonnen met de schepping zonder te overzien hoe het af zou lopen. In dialoog met de mens ontwikkelt God zich verder. Hij is zelf ook zoekende en staat vaak hopeloos toe te kijken hoe het vaak genoeg gigantisch mis loopt. Deze gedachtes als optie open houden vind ik wel prettig. Het grappige is dat er ook genoeg bijbelteksten zijn die een dergelijke richting suggereren. Niet zo gek trouwens, nu ik overtuigd ben dat het mensen zijn geweest die over God scheven.

  23. http://xandernieuws.punt.nl/content/2014/09/Saudi-Arabi-onthoofdt-23-mensen-en-arresteert-complete-christelijke-kerk

    Nu weet ik nie hoe betrouwbaar xandernieuws is. Maar het bericht komt overeen met wat ik uit het nieuws rond dat thema haal. Hoe van alles aan elkaar verbonden is. Alleen denk ik dat Xander christelijk is, want de christenen zijn volgens hem de zieligste. (denken veel christenen. Dan klopt hun eindtijd beeld een beetje)
    Xandernieuws heb ik via: http://www.grenswetenschap.nl/alternadief

  24. @gansanders

    ik zie het wel als een gigantisch probleem dat we met teveel mensen op deze planeet zijn om op langere termijn aan onze gemiddelde levensstandaard te kunnen voldoen: het systeem is compleet uit evenwicht.

    Ik verwees al heel kort naar Thomas Malthus, vooral bekend omdat hij geloofde dat de stijging van de bevolking zou leiden tot honger en armoede. We kunnen allemaal constateren dat hij geen gelijk heeft gekregen, maar toch was zijn logica weinig tegenin te brengen. Het enige dat ontbrak is dat hij uitging van de technologie en de mogelijkheden van dat moment en niet met bijvoorbeeld de grote productiviteitsstijgingen van de landbouw in de afgelopen 200 jaar.

    We stoten nu in Nederland bijvoorbeeld minder CO2 uit dan in 1990, niet omdat onze levensstandaard naar beneden is gegaan, maar omdat we dat met minder energieverbruik voor elkaar kunnen krijgen.

    Maar waar hij veel te makkelijk overheen gaat, is dat er helaas wel wat meer aan de hand is dan het verlies van een diersoortje hier en daar. Het gaat om de 6e massa-extinctie in de geschiedenis van de evolutie

    Wederom is het feit dat er al 5 eerderen zijn geweest wel een teken aan de wand. Bovendien is het plausibel dat zonder het uitsterven van de dino’s zoogdieren niet de dominante diersoort op aarde zouden zijn geworden en dat de dan überhaupt geen mensen waren ontstaan.

    We zijn als mensen op allerlei gebieden zeer afhankelijk van een functionerend ecosysteem (voedsel, klimaat, landschap, zuivering water).

    Dat is inderdaad wel een relevant punt. En een van de zaken die wringt is dat dit een nogal mondiaal probleem is, terwijl we geen mondiale overheid hebben. En overlegorganen die we hebben lijken er niet sterker op te worden. Daardoor verwordt ons klimaat tot een tragedy of the commons. De wereld is van niemand, dus niemand voelt zich er verantwoordelijk voor.

    Wat ook niet helpt is dat zodra we de gevolgen gaan merken het kwaad al geschied is en we er inmiddels weinig tot niks meer tegen kunnen doen. Dus ja, het is ook niet allemaal halleluja.

    -Toen waren er geen of heel weinig mensen (afhankelijk van welke ijstijd en hoe je het menselijk organisme afbakent). Door de huidige bevolkingsdruk is er veel minder ruimte meer om te migreren/ons aan te passen.

    Eens, maar dan gaat het dus weer over dat het erg is voor ons en niet in zichzelf.

    – Met de huidige vooruitzichten en getroffen maatregelen is een gemiddelde opwarming van 4 graden of hoger een realistischer scenario. Klinkt niet zoveel, maar is waarschijnlijk desastreus voor ecosystemen. Veel plekken op aarde worden simpelweg onleefbaar.

    Dat laatste betwijfel ik, misschien onleefbaar voor de huidige bewoners van die gebieden, maar leven zal echt niet verdwijnen uit die gebieden. Momenteel zie je ook in de meest onleefbare gebieden genoeg leven, kilometers onder zee, in de woestijn, op de polen. En daar waar de omgeving echt giftig is zijn er altijd nog bacteriën.

    Ik ben er ook van overtuigd dat de hoogstaande menselijke moraal (zoals verwoord in de universele rechten van de mens) niet veel meer zijn dan een pleisterlaagje over ‘het beest’ in ons.

    Zo zou ik het niet zeggen denk ik. Ik geloof dat moraal in basis is gebaseerd op erfelijke eigenschappen zoals het vermogen tot empathie (zie Frans de Waal) maar dat de invulling daarvan toch vooral een kwestie van opvoeding is.

    Daarmee is een uitvinding als de rechten van de mens iets dat daadwerkelijk die opvoeding en daarmee onze moraal verandert. Ik geloof daarmee dat er sprake is van daadwerkelijke morele vooruitgang. Iets dergelijks, maar dan ook vooral empirisch betoogt Steven Pinker ook in the better angels of our nature. Al heb ik dat boek zelf nog niet gelezen.

    Maar als ik realistisch ben denk ik dat het de komende eeuw heel wat minder gezellig gaat worden op deze wereld

    Voorspellen is ingewikkeld, vooral als het de toekomst betreft. Maar terugkijkend kunnen we denk ik vaststellen dat onze wereld zich op bijna alle dimensies heeft verbeterd. Naast overduidelijk de materiële welvaart en wetenschappelijke kennis ook ik zaken als afschaffing van de slavernij (slechts 150 jaar geleden) emancipatie van de vrouw, homorechten. Dat zegt niet dat het niet beter kan, alleen maar dat het vroeger in ieder geval niet beter was.

    Nu is het natuurlijk goed mogelijk dat dat de komende eeuw allemaal weer op een of andere manier teniet wordt gedaan, maar ergens vind ik de gedachte dat wij in de meest ideale periode van de gehele menselijke geschiedenis wonen niet het meest plausibel. Maar goed, een erg goed argument is dat niet, het is niet meer dan een persoonlijke inschatting.

  25. @gansanders

    Ach die hele free will defense, ik geloof er niet zoveel meer van en ik zal uitleggen waarom.
    Goed punt.

    Er zijn er overigens nog wel meer die ik niet allemaal af zal gaan.

    Ik krijg altijd vooral jeuk van het idee dat Emanuel Rutten het toy universe noemt, maar dat meestal als de robot-theorie wordt gebracht. Als god zou ingrijpen om kwaad te verminderen, dan zouden we niet echt leven, dan zouden we robots zijn of dus een soort speelgoed.

    In stijl zou ik dat een absurde redenatie willen noemen en het daar bij laten 😉

  26. Dat niemand ontkomt aan het wij-zij denken. Dat christenen bijvoorbeeld meer geraakt worden door een kind dat vermoord wordt met het zelfde gedachtegoed (dan komt het dichterbij) als bijvoorbeeld een yezidi. Terwijl de isseu geen christenvervolging is. Alles wat anders denkt wordt daar vervolgd en gedood. Ik zeg verder dus niet dat het verkeerd is dat ze dat erger vinden. Meer om een stuk menselijkheid te duiden. (Rond mijn vorige stukje over mens en eigen hachje) En tevens wil ik duiden dat het christendom wat dat betreft, ook al zou Jezus die liefde voor de zondaar heeft zogenaamd het verschil maken, wat dat betref dus geen uitzondering is. En tevens zou ik ook nog kunnen doorgaan met het duiden dat verlichting God (en sinterklaas http://www.geenstijl.nl/mt/archieven/2014/12/hans_jansen_sinterklaas.html ) milder heeft gemaakt. En daar zitten ook weer een paar onderwerpen tussen, maar dan krijg je van die grote lappen tekst en dat heb ik op blogs altijd willen voorkomen.

  27. @Derk: Dat klopt denk ik wel aardig. Dat onderdeel van de evolutie kun je niet wissen. 😉

Reacties zijn gesloten.